Bekijk Archiefinstelling

Stadsarchief Mechelen

Identificatie

Bestandsidentificatie

SAM

Geauthoriseerde naam

Stadsarchief Mechelen

Parallelle vormen van de naam

Andere naamsvormen

Soort

Gemeentelijk

Contact

Contact gegevens

adres

Adres

Goswin de Stassartstraat 145

Locality

Mechelen

Region

Antwerpen

Landnaam

België

Postcode

2800

Telefoon

015/20 43 46

Fax

Beschrijving

Geschiedenis

Het Stadsarchief Mechelen is één van de oudste stedelijke archiefdiensten van het land. Hoewel er antecedenten zijn in de 17de en 18de eeuw begint de geschiedenis ervan pas echt in 1802. In dat jaar werd B. Gijseleers-Thijs (1761-1843) als archivaris aangesteld. Vanuit de interesse vanwege de stedelijke elite voor het lokale en nationale verleden diende hij de ancien régimearchieven te inventariseren. Van in het begin was er dus aandacht voor het culturele luik, erfgoedwerking avant la lettre. Zijn tijdgenoot en toenmalig Algemeen Rijksarchivaris L.P. Gachard (1800-1885) wees al in 1834 op het nationaal belang van de Mechelse archieven.

De opvolgers van Gijseleers-Thijs, P.J. Van Doren (1808-1870) en V. Hermans (1820-1912) zorgden vanaf 1859 voor de eerste gedrukte inventarissen van de bijzonder rijke archieven.

Die laatste werden aanvankelijk in Den Beyaert, het toenmalige stadhuis, bewaard. Eind 19de eeuw kreeg het Stadsarchief een eigen gebouw: het Oud Schepenhuis.

Sinds 1989 is de dienst gevestigd in de achterste vleugel van de Kazerne Dossin.

Een belangrijk jaar in de recente geschiedenis van het Stadsarchief was 2003. In dat jaar sloot Mechelen een erfgoedconvenant af met de Vlaamse overheid en ging de Erfgoedcel Mechelen van start. Het Stadsarchief zocht nauwe samenwerking (onder meer via de oprichting van de Regionale Beeldbank) en versterkte zo de al bestaande cultureel-erfgoedwerking.

In 2013 werd het Stadsarchief Mechelen door de Vlaamse overheid als Cultureel Archief erkend. Eén jaar later volgde een regionale erkenning door de Provincie Antwerpen.

Geografische en culturele context

Mandaat/bronnen van bevoegdheid

Organisatiestructuur

Records management and collecting policies

Verzamelbeleid

Voor het verwerven van private archieven en verzamelingen hanteert het Stadsarchief volgende criteria:

1. Is er een geografische link met de Heerlijkheid Mechelen of de Mechelse regio? (Stad Mechelen en aangrenzende gemeenten)
2. Heeft het bestand betrekking op diverse aspecten van de historische ontwikkeling van Mechelen? Specifieke thema’s die extra doorwegen zijn beiaarderfgoed en economische activiteiten, specifiek voor Mechelen en regio: meubelmakerij, metaalverwerkende nijverheden (vnl. kanonnen, klokken en spoorwegen), brouwerij en groentenhandel en –teelt. Deze thema’s sluiten aan bij het concept van de “collectie Mechelen” zoals die binnen de afdeling Erfgoedontwikkeling bestaat.
3. Past het archief of verzameling niet binnen een meer aangepast collectieprofiel van een andere archiefdienst of collectiebeherende instelling?
4. Is er een verband met de reeds bewaarde bestanden in het Stadsarchief?
5. Is het materiaal in aanvaardbare materiële conditie?
6. Is het toegestaan om in het archief te selecteren?
7. Is het op minimale wijze ontsloten of geordend?
8. Kan het archief openbaar gesteld worden?
9. Gaat het om authentieke stukken?

Om opgenomen te worden, dienen de aangeboden documenten tenminste aan meer dan de helft van de genoemde criteria te voldoen. De eerste twee criteria dienen in ieder geval positief beantwoord te worden, het derde criterium zeker negatief. Indien dit niet het geval is zoekt het Stadsarchief mee naar een andere instelling waar de documenten beter op hun plaats zijn.

Waar mogelijk streeft het Stadsarchief naar verwerving via schenking. Bruikleen- of bewaargeving wordt zoveel mogelijk beperkt en enkel voor een voldoende lange periode aanvaard (minimaal 30 jaar).

Met betrekking tot de archieven van de lokale overheden verwerft het Stadsarchief de statische en semi-statische ar-chieven van de stedelijke organisatie en van het OCMW. Met laatstgenoemde instelling werd overeengekomen om enkel archiefbestanden op te nemen tot 1976, zijnde de archieven van de Groot-Mechelse COO’s en hun voorgangers.

Daarnaast bestaan ook bewaargevingsovereenkomsten met de kerkfabriek Sint-Petrus en –Paulus en de Koninklijke Beiaardschool Jef Denyn, een semi-stedelijke vzw.

Voor de Stedelijke Erfgoedbibliotheek, afdeling Mechelse Bibliotheek, worden in de eerste plaats werken verworven die relevant zijn voor de geschiedenis van stad en regio. Voor de afdeling Algemene Bibliotheek, die momenteel een té ruim profiel heeft, zullen meer afgebakende verzameldomeinen vastgelegd worden.

Afstotingsbeleid

Direct vernietigbare overheidsstukken worden volgens de officiële richtlijnen (officiële selectielijsten en toestemming Algemeen Rijksarchief en College van Burgemeester en Schepenen) en in samenspraak met de betrokken dienst zo snel mogelijk verwijderd en vernietigd. Het Stadsarchief tracht zo weinig mogelijk vernietigbare bestanden op te nemen.

Bij het verwerven van private archieven, wordt in samenspraak met de schenker/bruikleen- of bewaargever bekeken of en welke stukken eventueel vernietigd zouden kunnen worden. Bij bruikleen- en bewaargeving wordt door middel van een bepaling in de standaardovereenkomst vastgelegd dat vernietiging van stukken enkel mogelijk is mits toestemming van en motivering aan de bruikleen- of bewaargever. Indien blijkt dat private archieven thuishoren in een andere instelling onderneemt het Stadsarchief in samenspraak met alle partijen het nodige.

In de Stedelijke Erfgoedbibliotheek worden dubbels en andere af te stoten werken of reeksen eerst gratis aangeboden via het informele netwerk van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek en de VVBAD. Vaak wordt ook rechtstreeks contact opgenomen met instellingen waar de boeken beter op hun plaats zijn en worden ze aan hen aangeboden. Pas daarna volgt verkoop of vernietiging. In de afdeling Administratieve Bibliotheek zijn op deze wijze reeds diverse parlementaire reeksen afgevoerd. Na afbakening van de verzameldomeinen zal voor de afdeling Algemene Bibliotheek hetzelfde gebeuren.

Gebouwen

Het stadsarchief is ondergebracht in één van de meest historisch geladen gebouwen van de stad: het Hof van Habsburg ook gekend als de Dossinkazerne. Klik hier om meer te lezen.

Bestanden

Als stedelijke archiefdienst beheert het Stadsarchief in de eerste plaats de archieven van de Stad Mechelen. Dit is de kerncollectie. Die omvat de archieven van de Stad en Heerlijkheid Mechelen (1242-1795) en - vanaf 1795 - deze van de stad Mechelen en de voormalige gemeenten Hombeek, Heffen, Leest, Walem en Muizen. Het archief van de stad groeit jaarlijks aan door regelmatige overdrachten vanwege de stadsdiensten. Naast papieren gaat het hier ook om digitale documenten. Uiteraard stuurt het Stadsarchief eveneens de zorg voor semi-dynamisch en dynamisch archief bij de verschillende stedelijke diensten.

Het Stadsarchief fungeert sinds 1984 eveneens als bewaarplaats voor de statische archieven van het OCMW Mechelen en haar rechtsvoorgangers: gods- en gasthuizen, begijnhoven, Bureel van Weldadigheid, Commissie van Burgerlijke Godshuizen en Commissie van Openbare Onderstand.

Binnen de collectie zijn voor de periode van het ancien régime ook de archieven van andere instellingen en organisaties goed vertegenwoordigd. Het betreft archieven van ambachten (heel omvangrijk), gilden, heerlijkheden, leenhoven en het notariaat van de Heerlijkheid. Een groot deel van de archieven van de kerken, kloosters, kapellen en begijnhoven werd begin jaren 1990 door het Rijksarchief Antwerpen in bewaring gegeven.

De privaatrechtelijke archieven en verzamelingen, met klemtoon op de 19de en 20ste eeuw, zijn samengebracht rond volgende thema’s uit de Mechelse geschiedenis:

• Socio-cultureel leven: nadruk op muziek, theater, kunst, folklore, geschiedenis, monumentenzorg en genealogie. Uniek binnen het muzikale erfgoed is het sinds eind jaren 1990 in bewaring genomen fonds van de Koninklijke Beiaardschool Jef Denyn. Dit fonds heeft een internationale weerklank.

• Politieke leven: persoonsarchieven plaatselijke politici en verkiezingsdrukwerk
.
• Economisch leven, met focus op nijverheden specifiek voor Mechelen en regio: meubelmakerij, metaalverwerkende nijverheden (vnl. kanonnen, klokken en spoorwegen), brouwerij en groentenhandel en –teelt.

De laatste jaren werden ook enkele belangrijke archieven van Mechelse adellijke families in bewaring genomen: du Trieu de Terdonck, de Meester en Douglas dict Schott.

Er is een uitgebreide iconografische collectie met foto’s, film- en glasnegatieven, kaarten, plannen, affiches, etsen, gravuren, aquarellen, lithografieën, postkaarten en prenten. Belangrijk daarbij zijn onder meer de Verzameling Berlemont, een historisch-topografische atlas en de fotocollecties van kunstfotograaf C. Joosen en persfotograaf L. Van Baelen.

Sinds 1844 beheert het Stadsarchief ook de rijke Stedelijke Erfgoedbibliotheek, met een collectieprofiel gericht op geschiedenis, kunstgeschiedenis en hulpwetenschappen. Opgericht in 1760 bevat deze bibliotheek vandaag circa 33 000 monografieën, waaronder 3600 oude drukken en aangevuld met meer dan 700 tijdschriftentitels, 300 krantentitels, 300 manuscripten en talrijke losse drukwerken. Naast historische collecties, afkomstig van de Grote Raad, kardinaal d’Alsace en diverse Mechelse bibliofielen, beschikt de bibliotheek over een rijke afdeling mechliniensia.

Het Stadsarchief beheert tevens een aantal door de Vlaamse overheid erkende topstukken zoals het Koorboek van Margareta van Oostenrijk (1516), een verzameling unieke Middelnederlandse proza- en poëziefragmenten (14de-15de eeuw) en de eveneens unieke reeks “Lettres Missives” (correspondentie tussen de Stad Mechelen en de centrale overheid, vooral uit de Nieuwe Tijd). In het fonds van de Koninklijke Beiaardschool bevinden zich tenslotte de 18de eeuwse versteekbladen voor beiaardmuziek van Johannes en Amandus de Gruijtters als recentelijk erkend topstuk.

Conclusie: het Stadsarchief Mechelen beschikt over een rijke collectie met een hoge culturele erfgoedwaarde voor Mechelen, Vlaanderen/België en zelfs ook tot ver daarbuiten. Dit geldt in het bijzonder voor het ancien régime door de volledigheid van de bestanden en de aanwezigheid van verschillende door de Vlaamse overheid erkende topstukken. De collectie heeft een heel hoge onderzoekswaarde en biedt ook kansen voor educatieve werking (in samenwerking met andere erfgoedpartners). Een grote troef van de collectie is tevens de aanwezigheid van uitgebreide cartografische en iconografische collecties en de uitgebreide Stedelijke Erfgoedbibliotheek. Hierdoor krijgt het publiek een volledig informatieaanbod.

Toegangen, gidsen en publicaties

Toegang

Openingstijden

Het Stadsarchief heet je welkom in haar leeszaal:

dinsdag:
8.30-12u en 13-17u

woensdag:
8.30-12 en 13-19u

donderdag:
8.30-12u en 13-17u

zaterdag:
8.30-12u

Op dinsdag en donderdag is de leeszaal op de 3de verdieping. Op woensdag en zaterdag kan je terecht op de 1ste verdieping.

Sluitingsdagen

Het Stadsarchief is steeds gesloten op maandag en vrijdag.

In 2017 is de leeszaal ook op volgende dagen dicht:
Allerheiligen (woensdag 01 november)
Allerzielen (donderdag 02 november)
Tweede Kerstdag (dinsdag 26 december)

Raadpleegvoorwaarden en -eisen

Het Stadsarchief Mechelen is gratis toegankelijk. Bij het 1ste bezoek krijg je een lezerskaart. Breng deze lezerskaart bij elk bezoek mee.

Registratie bij elke bezoek is verplicht.

De raadpleging van de documenten is gratis.

Graag even je aandacht voor onze huisregels.

Toegankelijkheid

Klik hier voor de bereikbaarheid van het Stadsarchief Mechelen.

Het Stadsarchief Mechelen is ook toegankelijk voor rolstoelgebruikers. Bij de ingang is er een speciale rolstoellift. Ook binnen is er een lift. Er zijn parkeerplaatsen voor andersvaliden in de nabije omgeving van het Stadsarchief.

Dienstverlening

Onderzoeksdienstverlening

In beide leeszalen van het Stadsarchief staan pc's ter beschikking

In de leeszaal genealogie is een microfilmtoestel voorzien.

Het personeel helpt je graag op weg met je onderzoek:

• Eenvoudige informatieve vragen en opzoekingen die minder dan 15 minuten duren: gratis.

• Opzoekingen die langer dan 15 minuten duren: 6 euro per 15 minuten. Hier komen eventuele reproductie- verzendingskosten bij. De financiële dienst van de stad stuurt een factuur.

Reproduktiedienstverlening

De leeszaalbediende beslist of het mogelijk is om fotokopieën te maken.

Enkel hij/zij maakt fotokopieën en niet de bezoeker.

Kostprijzen:

• A4: 25 eurocent (studenten 15 eurocent).
• A3: 50 eurocent (studenten 15 eurocent).
• Branden en leveren van een CD: 5 euro.

Volgende documenten worden in geen geval gefotokopieerd:

• Stukken uit het ancien régime.
• Originele iconografische documenten.
• Registers.
• Charters.
• Zegels.
• Documenten in een slechte materiële staat.
• Documenten waar het risico op schade te groot is.

Fotograferen zonder flits en filmen van stukken is toegelaten mits toestemming van de leeszaalbediende.

Het Stadsarchief levert op aanvraag digitale afbeeldingen voor publicaties:

• Publicatierecht bij commercieel gebruik, onder eender welke vorm, per zwart-witafbeelding: 25 euro.
• Publicatierecht bij commercieel gebruik, onder eender welke vorm, per kleurenafbeelding: 70 euro.

Publiekruimten

Beheer

Identificatie van de beschrijving

ISDIAH1

Identificatiecode van de instelling

SAM

Toegepaste regels en/of conventies

Status

Finale

Niveau van detaillering

Gedeeltelijk

Datering van aanmaak, herziening of verwijdering

30-06-2014

Taal (talen)

  • Nederlands

Schrift(en)

Bronnen

Onderhoudsaantekeningen

Beschrijving aangemaakt door archivaris Dieter Viaene